پیام خراسان - بیرجند- پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران به مراحل پایانی رسیده و خراسان جنوبی بهعنوان دارنده بیشترین آسبادهای کشور، نقشی محوری در ثبت جهانی این میراث ارزشمند ایفا میکند.
خبرگزاری مهر، گروه استانها: شرق ایران سرزمین بادهای ماندگار است؛ بادهایی که قرنها بر پهنه کویر وزیدهاند و در کنار سختیهای زندگی، فرصتی کمنظیر برای خلق یکی از هوشمندانهترین دستاوردهای مهندسی بومی ایران فراهم کردهاند. حاصل این همزیستی، آسبادهایی است که روزگاری تنها با نیروی باد، سنگهای سنگین آسیاب را به حرکت درمیآوردند و آرد مورد نیاز مردم را تأمین میکردند؛ سازههایی که امروز فراتر از یک بنای تاریخی، نماد دانش، خلاقیت و سازگاری ایرانیان با طبیعت به شمار میروند.
اکنون این میراث ارزشمند در آستانه ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفته است؛ اتفاقی که در صورت تحقق، نه تنها جایگاه آسبادها را در میان آثار شاخص جهان تثبیت میکند، بلکه ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و گردشگری شرق ایران را بیش از گذشته به جهانیان معرفی خواهد کرد.
در این میان، خراسان جنوبی به واسطه برخورداری از بیشترین تعداد آسبادهای کشور، محور اصلی این پرونده ملی محسوب میشود و بخش قابل توجهی از اقدامات مربوط به تکمیل مستندات، مرمت آثار، آزادسازی عرصه و حریم و آمادهسازی برای حضور ارزیابان یونسکو در این استان دنبال میشود.
خراسان جنوبی؛ محور اصلی پرونده ثبت جهانی
خراسان جنوبی با در اختیار داشتن بیش از ۷۰ درصد آسبادهای ایران، مهمترین استان در پرونده ثبت جهانی این میراث ارزشمند است.
بخش عمده این سازههای تاریخی در شهرستانهای نهبندان و درمیان قرار گرفته و نمونههایی از آن نیز در بیرجند و دیگر نقاط استان شناسایی شده است.
براساس آمار ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، تاکنون ۳۰۸ آسباد در استان شناسایی و ثبت شده که از این تعداد، ۹۲ آسباد واجد شرایط حضور در پرونده ثبت جهانی هستند.
این آمار نشان میدهد سهم خراسان جنوبی در پرونده مشترک سه استان خراسان جنوبی، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان، بیش از هر منطقه دیگری است و همین موضوع مسئولیت استان را برای حفاظت و آمادهسازی این آثار دوچندان کرده است.
پرونده ثبت جهانی در حساسترین مرحله
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به آخرین وضعیت پرونده ثبت جهانی آسبادها اظهار کرد: طی یک سال گذشته اقدامات گستردهای در زمینه مستندسازی، تعیین عرصه و حریم، تکمیل مطالعات تخصصی، مرمت سازهها و تهیه اسناد مورد نیاز انجام شده و اکنون این پرونده در یکی از حساسترین مراحل خود قرار دارد.
سید احمد برآبادی با بیان اینکه بیش از ۷۰ درصد آسبادهای کشور در خراسان جنوبی قرار دارد، افزود: همین موضوع موجب شده استان نقش محوری در این پرونده ملی داشته باشد و بخش عمده اقدامات اجرایی نیز در این منطقه متمرکز شود.
وی ادامه داد: سه محور اصلی شامل تکمیل مطالعات، آزادسازی عرصه و حریم آسبادها و همچنین مرمت و احیای این سازههای تاریخی به صورت همزمان در دستور کار قرار گرفته و برای هر دستگاه اجرایی نیز وظایف مشخصی تعریف شده است.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی بیان کرد: بخش مهمی از مستندات پرونده تکمیل شده و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی نسبت به گذشته افزایش یافته است، اما با توجه به زمان محدود باقیمانده تا ارزیابی یونسکو، لازم است روند اجرای تعهدات با سرعت بیشتری دنبال شود.
وی تأکید کرد: ثبت جهانی آسبادها تنها ثبت چند بنای تاریخی نیست، بلکه معرفی بخشی از هویت، فرهنگ و دانش مهندسی ایرانیان به جهان خواهد بود.
آزادسازی حریم؛ مهمترین شرط عبور از ارزیابی یونسکو
در کنار تکمیل مستندات و انجام مطالعات تخصصی، آزادسازی عرصه و حریم آسبادها یکی از مهمترین الزامات ثبت جهانی این آثار به شمار میرود؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، نقش تعیینکنندهای در موفقیت پرونده خواهد داشت.
این مسئله در نشستهای کمیته راهبردی ثبت جهانی آسبادها نیز بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی مورد تأکید قرار گرفته و دستگاههای اجرایی موظف شدهاند در بازه زمانی تعیینشده، اقدامات لازم را برای رفع موانع موجود انجام دهند.
مشاور معاونت میراث فرهنگی کشور در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت رعایت ضوابط حفاظتی در پروندههای ثبت جهانی اظهار کرد: یکی از مهمترین شاخصهایی که ارزیابان یونسکو در بازدیدهای میدانی مورد بررسی قرار میدهند، وضعیت عرصه و حریم آثار تاریخی است.
ایمان دهاقین افزود: کوچکترین نقص در این بخش میتواند روند بررسی پرونده را با مشکل مواجه کند و حتی موجب بازگشت آن برای رفع نواقص شود؛ از این رو ضروری است پیش از حضور ارزیابان، تمامی اقدامات مربوط به آزادسازی حریم و ساماندهی محیط پیرامونی آسبادها به پایان برسد.
وی با بیان اینکه تجربه پروندههای ثبت جهانی سالهای گذشته اهمیت رعایت کامل ضوابط حفاظتی را نشان داده است، ادامه داد: ثبت جهانی یک اثر تاریخی تنها به ارزش معماری آن محدود نمیشود، بلکه نحوه حفاظت، مدیریت، صیانت و نگهداری از آن نیز در ارزیابی یونسکو نقش اساسی دارد.
مشاور معاونت میراث فرهنگی کشور با تأکید بر اینکه آسبادها بخشی از هویت تاریخی و تمدنی ایران هستند، تصریح کرد: این پرونده فرصتی ارزشمند برای معرفی دانش مهندسی ایرانیان، معماری بومی مناطق کویری و شیوه بهرهگیری از انرژیهای پاک در قرنهای گذشته است؛ ظرفیتی که میتواند نگاه جهانیان را بیش از گذشته به تاریخ و فرهنگ ایران معطوف کند.
ثبت جهانی؛ مسئولیتی فراتر از یک دستگاه اجرایی
دهاقین با تأکید بر اینکه حفاظت از آسبادها تنها وظیفه ادارهکل میراث فرهنگی نیست، گفت: موفقیت این پرونده نیازمند همکاری همه دستگاههای اجرایی است.
وی افزود: ادارهکل راه و شهرسازی، بنیاد مسکن، شهرداریها، فرمانداریها، آموزش و پرورش، دهیاریها، رسانهها و سایر نهادهای مرتبط هر یک مسئولیت مشخصی در حفاظت، آزادسازی حریم، فرهنگسازی و معرفی این میراث ارزشمند دارند.
مشاور معاونت میراث فرهنگی کشور اظهار کرد: خوشبختانه در خراسان جنوبی همدلی و هماهنگی مطلوبی میان مدیران دستگاههای اجرایی شکل گرفته و این موضوع یکی از نقاط قوت استان در مسیر ثبت جهانی آسبادها محسوب میشود.
وی ابراز امیدواری کرد این همکاری تا پایان فرآیند ارزیابی یونسکو ادامه داشته باشد تا پرونده آسبادهای ایران بدون نقص به نتیجه برسد.
کمبود اعتبار؛ چالش جدی پیش روی مرمت آسبادها
در کنار اقدامات فنی و اجرایی، محدودیت منابع مالی همچنان یکی از مهمترین دغدغههای متولیان ثبت جهانی آسبادهاست.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به نیاز گسترده آسبادهای استان به مرمت و حفاظت گفت: اگرچه بخشی از عملیات مرمت از محل اعتبارات استانی آغاز شده، اما حجم نیازها بسیار فراتر از منابع مالی موجود است.
برآبادی افزود: بخش قابل توجهی از آسبادها به دلیل گذشت زمان، شرایط اقلیمی و فرسایش طبیعی نیازمند مرمت اساسی هستند و بدون تأمین اعتبار کافی، اجرای کامل برنامههای حفاظتی امکانپذیر نخواهد بود.
وی با اشاره به سهم خراسان جنوبی در پرونده ثبت جهانی اظهار کرد: با وجود اینکه بیش از ۷۰ درصد آسبادهای کشور در این استان قرار دارد، سهم اعتبارات ملی متناسب با این ظرفیت نبوده و انتظار میرود این نابرابری در تخصیصهای آینده جبران شود.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی تأکید کرد: افزایش اعتبارات ملی، روند آزادسازی حریم، مرمت سازهها و آمادهسازی پرونده ثبت جهانی را با شتاب بیشتری همراه خواهد کرد.
«هر آسباد، یک حامی»؛ نسخهای برای مشارکت مردم
کمبود منابع مالی سبب شده ادارهکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی از ظرفیت مشارکتهای مردمی نیز برای حفاظت از این میراث ارزشمند استفاده کند.
برآبادی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اجرای طرح «هر آسباد، یک حامی» گفت: این طرح با هدف جلب مشارکت خیران، علاقهمندان به میراث فرهنگی و بخش خصوصی برای مرمت و نگهداری آسبادها طراحی شده است.
وی افزود: اجرای این طرح ابتدا در شهرستان نهبندان آغاز شد و با استقبال مناسبی روبهرو شد و امیدواریم با گسترش آن در سایر شهرستانها، بخشی از هزینههای مرمت از طریق مشارکت مردمی تأمین شود.
استانداری پای کار ثبت جهانی آسبادها
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری خراسان جنوبی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به برگزاری نشستهای تخصصی ثبت جهانی آسبادها اظهار کرد: از ابتدای پیگیری این پرونده، جلسات متعددی با حضور دستگاههای اجرایی مرتبط برگزار شده تا هر دستگاه براساس وظایف قانونی خود اقدامات لازم را انجام دهد.
محمد فرهادی افزود: آزادسازی عرصه و حریم آسبادهای شهرستانهای نهبندان، درمیان و بیرجند با همکاری ادارهکل راه و شهرسازی، بنیاد مسکن، فرمانداریها و سایر دستگاههای مرتبط در حال انجام است و خوشبختانه روند همکاری میان دستگاهها مطلوب بوده است.
وی ادامه داد: بخش مهمی از تصمیمات اتخاذ شده در کمیته راهبردی ثبت جهانی آسبادها مربوط به تسریع در آزادسازی حریم، رفع موانع موجود، ساماندهی محدوده آثار و هماهنگی برای اجرای عملیات مرمت است که اجرای آن با جدیت دنبال میشود.
معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری خراسان جنوبی با تأکید بر اینکه فرصت زمانی محدودی تا ارزیابی نهایی باقی مانده است، تصریح کرد: همه دستگاههای اجرایی استان موظف شدهاند تعهدات خود را در موعد مقرر انجام دهند تا پرونده ثبت جهانی بدون هیچگونه نقصی آماده ارائه به یونسکو شود.
فرهادی با اشاره به نقش وزارت میراث فرهنگی در حمایت از این پرونده گفت: استان همه ظرفیتهای خود را برای تحقق این هدف به کار گرفته است، اما تکمیل فرآیند مرمت، آزادسازی حریم و حفاظت از آسبادها نیازمند حمایت بیشتر وزارت میراث فرهنگی و تخصیص اعتبارات ملی متناسب با گستردگی این آثار است.
ثبت جهانی؛ فرصتی برای احیای اقتصاد و فرهنگ بومی
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند ثبت جهانی آسبادها تنها به معنای ثبت چند سازه خشتی در فهرست یونسکو نیست، بلکه میتواند آغازگر فصل تازهای در توسعه گردشگری و اقتصاد محلی شرق ایران باشد.
به باور آنان، احیای آسبادها میتواند زمینه راهاندازی دوباره برخی آسیابهای تاریخی، معرفی شیوههای سنتی تولید آرد، احیای نانهای بومی، رونق صنایعدستی وابسته، انتقال دانش ساخت و مرمت آسبادها به نسل جدید و حتی ثبت آخرین آسیابانان سنتی بهعنوان گنجینههای زنده بشری را فراهم کند.
از سوی دیگر، ثبت جهانی این اثر میتواند به افزایش ورود گردشگران داخلی و خارجی، توسعه زیرساختهای گردشگری، رونق اقامتگاههای بومگردی، ایجاد فرصتهای جدید اشتغال و معرفی هرچه بیشتر ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی شرق کشور منجر شود.
فعالان حوزه گردشگری نیز بر این باورند که آسبادها ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری فرهنگی ایران را دارند؛ ظرفیتی که در صورت تکمیل زیرساختها، معرفی مناسب و حفاظت اصولی، میتواند سهم قابل توجهی در رونق اقتصادی مناطق کمتر برخوردار استان داشته باشد.
میراثی که دوباره با باد جان میگیرد
پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران اکنون در یکی از تعیینکنندهترین مراحل خود قرار گرفته است؛ مرحلهای که موفقیت آن به تکمیل آزادسازی عرصه و حریم، تأمین اعتبارات، تداوم عملیات مرمت و استمرار همکاری میان دستگاههای اجرایی وابسته است.
خراسان جنوبی که بیشترین سهم آسبادهای کشور را در اختیار دارد، امروز بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه این پرونده قرار گرفته و عملکرد دستگاههای اجرایی استان میتواند نقش مهمی در سرنوشت ثبت جهانی این میراث ارزشمند ایفا کند.
اگر روند کنونی با همین شتاب ادامه یابد و حمایتهای ملی نیز متناسب با اهمیت این پرونده افزایش پیدا کند، آسبادهای شرق ایران بهزودی در کنار دیگر آثار شاخص کشور در فهرست میراث جهانی یونسکو خواهند درخشید؛ رخدادی که نه تنها افتخاری برای خراسان جنوبی، بلکه دستاوردی ماندگار برای فرهنگ، تمدن و تاریخ ایران خواهد بود.
ثبت جهانی آسبادها، تنها ثبت یک اثر تاریخی نیست؛ روایت دوباره نبوغ ایرانیانی است که قرنها پیش، در دل کویر و با تکیه بر نیروی باد، سازههایی آفریدند که امروز همچنان الهامبخش مهندسی بومی و نمادی از سازگاری هوشمندانه انسان با طبیعت به شمار میروند؛ میراثی که پس از سالها سکون، بار دیگر با وزش باد، جان تازهای خواهد گرفت.