پیام خراسان - کارشناس و منتقد ادبی، درباره کتاب «هستیا» گفت: کتاب به زندگی و فعالیت‌های محدثه در حرم، و جایگاهی که فراتر از یک خادم معمولی دارد می‌پردازد، و اتفاقات روزمره حرم را رصد می‌کند تا روایتی خانوادگی زیر سایه تصویر‌های کلیشه‌ای را بیان کند.
کارشناس و منتقد ادبی، درباره کتاب «هستیا» گفت: کتاب به زندگی و فعالیت‌های محدثه در حرم، و جایگاهی که فراتر از یک خادم معمولی دارد می‌پردازد، و اتفاقات روزمره حرم را رصد می‌کند تا روایتی خانوادگی زیر سایه تصویر‌های کلیشه‌ای را بیان کند.
حمید بابایی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری صدا وسیما، گفت: بخش‌هایی از کتاب هستیا که شخصیت در حرم حضور دارد و با اتفاقات آنجا مواجه می‌شود، خواندنی است؛ ولی هرجا روایت وارد زندگی شخصی او می‌شود، جذابیت خود را از دست می‌دهد. در واقع، رمان در این دو بخش با یکدیگر تفاوت جدی دارد و گویی از دو جنس متفاوت تشکیل شده است.
وی افزود: این کتاب با یک رمان دوپاره مواجه هستیم؛ یک بخش به زندگی شخصی زنی به نام محدثه اختصاص دارد که همسری شاغل در سپاه و فعال در حوزه تفحص شهدا دارد. آنها دو کودک را به سرپرستی گرفته‌اند و با این مسئله نیز مواجه‌اند که به دلیل شرایط خانوادگی، امکان فرزندآوری برایشان وجود ندارد. محدثه همچنین برادری دارد که تحت تأثیر محمود، همسر محدثه، به سپاه پیوسته و اکنون به‌عنوان مدافع حرم به منطقه رفته و مفقود شده است.
بابایی گفت: در بخش خانوادگی، با خانواده‌ای کاملاً همراه و مثبت مواجه هستیم. همسر محدثه فردی همراه و فعال در حوزه تفحص شهداست، خود محدثه شخصیتی مثبت دارد و برادرش نیز در جایگاه مدافع حرم قرار گرفته است. حتی کودکانی که به سرپرستی گرفته‌اند، هیچ مسئله و چالشی در داستان ایجاد نمی‌کنند. در چنین شرایطی، از دل این روابط خانوادگی چه روایتی شکل می‌گیرد؟ داستان زمانی ایجاد می‌شود که تنش و نیروی مخالفی وجود داشته باشد. برای مثال، اگر محمود به محدثه بگوید دیگر به حرم نرو، خسته شده‌ام و در خانه بمان و برایم غذا درست کن، دست‌کم یک تنش میان شخصیت‌ها شکل می‌گیرد؛ اما چنین تعارضی در داستان وجود ندارد.
این منتقد ادبی گفت: تجربه زیسته نویسنده زمانی به بهتر شدن اثر کمک می‌کند که در متن و جزئیات آن نمود پیدا کند. «هستیا» نمونه‌ای از این موضوع است. در بخش‌هایی که نویسنده به حرم می‌پردازد، آگاهی و شناخت او از این فضا به‌خوبی دیده می‌شود
وی افزود: مسئله دیگر این است که خانواده آن‌قدر مثبت تصویر شده‌اند که تصویری که از آنها ارائه می‌شود، بیشتر شبیه تصویر رسانه‌ای از خانواده‌های مذهبی است. من می‌خواهم بدانم آیا می‌توان نمونه‌ای از یک سریال یا اثر داستانی پیدا کرد که در آن یک فرد نمازخوان، خلافکار باشد یا فردی که در حرم مشغول خدمت است، مرتکب دزدی شود؟ ممکن است در جهان واقعی چنین افرادی وجود داشته باشند، اما ادبیات نیز در ساختن جهان و تصویرسازی از واقعیت نقش دارد. تصویری که این رمان از خانواده مذهبی ارائه می‌دهد، بازتولید همان تصویری است که رسانه‌ها پیش‌تر ساخته‌اند و من به این مسئله نقد دارم.
بابایی گفت: زندگی خانوادگی محدثه آن‌قدر مثبت و بدون تنش پیش می‌رود که من به‌عنوان مخاطب می‌پرسم این داستان چه چالشی دارد؟ تقریباً هیچ درگیری و تعارضی وجود ندارد و تنها مسئله، مفقود شدن برادر محدثه است؛ موضوعی که از ابتدا می‌توان حدس زد سرانجام آن یا شهادت برادر است یا بازگشت او.
وی افزود: روایت خانوادگی چندان جذاب نیست و به‌شدت از تصویر‌های رسانه‌ای تأثیر گرفته است؛ اما در مقابل، بخش مربوط به حرم بسیار جذاب است. اتفاقاتی که برای این شخصیت در حرم رخ می‌دهد، برای مخاطب تازگی دارد؛ زیرا ما اطلاعات چندانی از فضای داخلی حرم و فعالیت خادمان نداریم و نمی‌دانیم در آنجا چه اتفاقاتی می‌افتد.
بابایی گفت: برای مثال، صحنه‌ای که کودک خودش را کثیف می‌کند، بسیار جذاب است. ما در بخش مردانه حرم با چنین موقعیت‌هایی مواجه نمی‌شویم و شاید اصلاً ندانیم خادمان خانم با چه مسائلی روبه‌رو هستند. اینکه خادم باید مراقب باشد فضای حرم به نجاست آلوده نشود و برای این کار از یک پلاستیک استفاده می‌کند، تصویر بسیار جالب و ملموسی است. این جزئیات همان چیز‌هایی هستند که به روایت جذابیت می‌بخشند.
این منتقد ادبی گفت:با وجود اینکه حدود دوسوم کتاب در حرم و یک‌سوم آن در خانه می‌گذرد، به نظرم هرچه روایت در فضای حرم پیش می‌رود، موفق‌تر است و هرچه وارد فضای خانه می‌شود، جذابیتش کاهش پیدا می‌کند.
بابایی گفت: اگر من جای نویسنده بودم، بخش مربوط به مدافع حرم را با جزئیات بیشتری پرداخت می‌کردم. اساساً موضوع مدافع حرم در این داستان چه جایگاهی دارد؟ روایت درباره زنی است که در خانه زندگی می‌کند، به حرم می‌رود و دوباره به خانه بازمی‌گردد؛ در حالی که می‌توانست موقعیت داستانی متفاوتی برای او ایجاد شود.
وی افزود: برای مثال، می‌شد بازه زمانی مشخصی برای شخصیت در نظر گرفت و او را در موقعیتی قرار داد که تنها یک ماه فرصت دارد تا کاری انجام دهد یا از قم برود. در چنین شرایطی، شخصیت برای ماندن تلاش می‌کند، با حضرت معصومه (س) درد دل می‌کند و از ایشان می‌خواهد شرایطی فراهم شود تا بتواند بماند. این موقعیت‌ها می‌توانستند تنش و کشمکش بیشتری در داستان ایجاد کنند و شخصیت را از وضعیت فعلی خارج کنند.
این منتقد ادبی گفت: تجربه زیسته نویسنده زمانی به بهتر شدن اثر کمک می‌کند که در متن و جزئیات آن نمود پیدا کند. «هستیا» نمونه‌ای از این موضوع است. در بخش‌هایی که نویسنده به حرم می‌پردازد، آگاهی و شناخت او از این فضا به‌خوبی دیده می‌شود و اطلاعات و جزئیاتی ارائه می‌کند که برای مخاطب جذاب است. به همان میزان که نویسنده از این فضا شناخت دارد، روایت نیز موفق‌تر است.
وی افزود: این بخش‌ها علاوه بر جزئیات ملموس، نوعی حسرت، اندوه و انتظار برای بازگشت فردی گمشده را نیز در خود دارند. به همین دلیل، روایت در این قسمت‌ها حال‌وهوای رمانتیک و عاطفی پیدا می‌کند.
بابایی گفت: زاویه دید دوم‌شخص به دلیل ویژگی‌های خاص خود، می‌تواند فضای شاعرانه و عاطفی بیشتری به متن بدهد و برای روایت‌های رمانتیک نیز مناسب باشد؛ اما استفاده از آن باید توجیه متنی داشته باشد. نمی‌توان صرفاً به دلیل شاعرانه شدن اثر، این زاویه دید را انتخاب کرد.
وی افزود: در زاویه دید اول‌شخص، راوی و مخاطب از نظر حضور در موقعیت داستانی به یکدیگر نزدیک‌اند و راوی نمی‌تواند اطلاعاتی را بیان کند که از آنها آگاهی ندارد؛ زیرا باید در موقعیت حضور داشته باشد تا بتواند آنها را روایت کند. اما زاویه دید دوم‌شخص چنین محدودیتی ندارد و راوی می‌تواند مانند یک دانای کل، شخصیت را خطاب قرار دهد.
این منتقد ادبی گفت: استفاده از راوی دوم‌شخص در برخی آثار ادبی با ضرورت‌های مشخصی همراه است؛ برای مثال، ممکن است راوی نسبت به اتفاقی آگاهی نداشته باشد، در موقعیت خاصی مانند مستی قرار گرفته باشد یا با نوعی دگردیسی و تغییر هویت مواجه شود. بنابراین، نویسنده باید بداند چرا این زاویه دید را انتخاب کرده و چه ضرورتی در متن برای آن وجود دارد.
بابایی گفت: به نظرم انتخاب روز بیستم نیز دلیل مشخصی ندارد و می‌توانست داستان از روز پنجم، هشتم یا دهم آغاز شود. خانم جوادی قلم بسیار خوبی دارند و به‌خوبی بر نوشته خود مسلط هستند، اما احساس می‌کنم گاهی بیش از اندازه به‌صورت غریزی می‌نویسند. برای نویسندگانی که به‌صورت جدی‌تر در حوزه ادبیات فعالیت می‌کنند، چنین انتخاب‌هایی پرسش‌برانگیز است و انتظار می‌رود نویسنده بتواند برای تصمیم‌های روایی خود پاسخ قانع‌کننده‌ای داشته باشد.
وی افزود: البته منظورم این نیست که نویسنده حتماً باید در توضیح اثر، برای تمام انتخاب‌های خود دلیل بیاورد؛ بلکه باید در خود متن ضرورتی وجود داشته باشد که مخاطب را نسبت به آن انتخاب قانع کند. برای مثال، اگر قرار است شخصیت برای توبه یا انجام کاری معنوی به حرم برود و چله‌نشینی کند، باید موقعیت و انگیزه حضور او در داستان روشن باشد.
این منتقد ادبی گفت: برای مثال، در داستانی که راوی به حرم می‌رود تا کتاب «تذکرهالاولیا» عطار را کتابت کند، حضور او در آن مکان دلیل مشخصی دارد؛ زیرا در خانه و محل زندگی خود فضای مناسبی برای خلوت و کتابت ندارد و حرم یا مسجد گوهرشاد برای او چنین امکانی فراهم می‌کند. در اینجا یک ضرورت متنی وجود دارد که حضور شخصیت را توجیه می‌کند.
بابایی در پایان گفت: نویسنده نباید صرفاً برای پر کردن تعداد روز‌های یک چله‌نشینی، شخصیت را تا روز چهلم در یک موقعیت نگه دارد. حتی ضرورتی ندارد که پاسخ و نتیجه چله‌نشینی حتماً در روز چهلم اتفاق بیفتد. گاهی لازم است نویسنده همین کلیشه را بشکند و شخصیت در روز سی‌ام به نتیجه برسد یا حتی تصمیم بگیرد که دیگر ادامه ندهد. مهم این است که انتخاب‌های نویسنده از منطق درونی و ضرورت روایی برخوردار باشند.