پیام خراسان - فارس / جنگل‌های بلوط ایلام تنها با قطع چند درخت آسیب نمی‌بینند؛ پشت هر کوره غیرمجاز زغال ممکن است زنجیره‌ای از قطع درخت، انتقال چوب، تولید زغال و عرضه آن در بازار شکل گرفته باشد؛ زنجیره‌ای که شناسایی همه حلقه‌های آن، از محل برداشت چوب تا مقصد نهایی محموله، یکی از چالش‌های حفاظت از جنگل‌های زاگرس است.
در بخشی از جنگل‌های زاگرس، بلوط‌ها سال‌ها زمان می‌خواهند تا قامت بگیرند، سایه بیندازند و بخشی از زیست‌بوم منطقه را شکل دهند؛ اما تبدیل چوب آن‌ها به زغال می‌تواند در مدت کوتاهی اتفاق بیفتد.
آنچه این روزها نگرانی درباره جنگل‌های بلوط ایلام را بیشتر می‌کند، فقط وجود کوره‌های غیرمجاز نیست؛ بلکه مسیری است که ممکن است از قطع درخت در دل جنگل آغاز شود، با انتقال هیزم به محل تولید ادامه پیدا کند و در نهایت به عرضه زغال در بازار برسد؛ مسیری که اگر حلقه‌های آن به‌درستی شناسایی نشوند، برخورد با یک کوره به‌تنهایی نمی‌تواند مانع تکرار تخلف شود.گزارش‌های منتشرشده در رسانه از شهرستان‌های مختلف استان ایلام ، نمونه‌هایی از کشف کوره‌های غیرمجاز، ضبط هیزم بلوط و توقیف محموله‌های زغال را ثبت کرده‌اند.
در یکی از این موارد، در شهرستان دره‌شهر دو کوره غیرمجاز تولید زغال شناسایی و چهار استر هیزم خشک بلوط قاچاق کشف شده است. بنا بر گزارش منتشرشده، این عملیات پس از دریافت گزارش یکی از همیاران طبیعت و با حضور نیروهای یگان حفاظت و هماهنگی قضایی انجام شده است.در موردی دیگر، کوره غیرمجاز زغال‌گیری در مناطق منار و چال‌سیاه مرادآباد شناسایی و پس از طی مراحل قانونی تخریب شده و ادوات مرتبط با تولید زغال نیز جمع‌آوری شده‌اند.
این موارد نشان می‌دهد بخشی از فعالیت‌های غیرمجاز در عرصه‌های طبیعی از طریق گشت‌های حفاظتی و گزارش‌های مردمی قابل شناسایی است؛ با این حال، پرسش مهم همچنان باقی است: پس از تخریب یک کوره، چه تضمینی وجود دارد که فعالیت مشابه در همان محدوده یا منطقه‌ای دیگر از سر گرفته نشود؟
در گزارشی محلی از بخش سیوان نیز از کشف محموله زغال غیرمجاز در یک خودروی وانت نیسان خبر داده شده است؛ محموله‌ای که از درختان بلوط منطقه تهیه شده بود. همچنین مورد دیگری در محدوده گاوز و حوالی پل حفی ایلام، کشف و انهدام ۹ بشکه زغال و چوب جنگلی با همکاری یگان حفاظت منابع طبیعی و همیاران طبیعت مطرح شده است.
این نمونه‌ها در کنار گزارش‌های مربوط به کشف هیزم بلوط و محموله‌های مشکوک در شهرستان‌های دیگر، نشان می‌دهد بررسی موضوع نباید به محل استقرار کوره محدود بماند و مسیر انتقال و عرضه محصول نیز باید مورد توجه قرار گیرد.در واقع، کوره تنها یکی از حلقه‌های این زنجیره است. پیش از روشن شدن آتش آن، باید چوبی از جایی تأمین شده باشد؛ پس از تولید نیز زغال باید بسته‌بندی، بارگیری و به مقصدی منتقل شود.
اگر برخوردها فقط در مرحله کشف کوره انجام شود و مسیر تأمین چوب، خودروهای حمل‌کننده، انبارها و مراکز عرضه بررسی نشوند، احتمال ادامه فعالیت این چرخه همچنان وجود خواهد داشت.
این موضوع در بازار زغال نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. زغالی که در فروشگاه یا انبار عرضه می‌شود، لزوماً از درختان جنگلی به دست نیامده است؛ همان‌طور که نمی‌توان همه زغال‌های موجود در بازار را به بلوط نسبت داد.
در گزارش‌های منتشرشده درباره تخریب جنگل‌های زاگرس، یکی از مسئولان منابع طبیعی از کشف زغال‌هایی با منشأ جنگلی و در مواردی با منشأ بلوطی خبر داده و در عین حال تأکید کرده است که همه زغال‌های بازار از بلوط تهیه نمی‌شوند.
همین تفکیک نشان می‌دهد برای مقابله مؤثر با قاچاق زغال، شناسایی منشأ هر محموله اهمیت دارد و صرف مشاهده یا فروش زغال نمی‌تواند دلیل قطعی بر برداشت آن از جنگل باشد.
در چنین شرایطی، پرسش‌هایی درباره شیوه نظارت بر بازار مطرح می‌شود؛ اینکه زغال عرضه‌شده در مراکز فروش از چه مسیری تأمین می‌شود، آیا فروشندگان اسناد یا مدارکی برای مشخص کردن منشأ کالا دارند و محموله‌های مشکوک چگونه شناسایی می‌شوند؟
اگر منشأ زغال مشخص نباشد، تشخیص محصول حاصل از منابع مجاز از زغالی که ممکن است از چوب جنگلی تهیه شده باشد، دشوارتر خواهد شد.اهمیت این مسئله زمانی بیشتر می‌شود که وسعت جنگل‌های بلوط استان و نقش آن‌ها در پایداری محیط طبیعی منطقه در نظر گرفته شود. بر اساس آمار منتشرشده از سوی منابع طبیعی، جنگل‌های بلوط ایلام حدود ۶۴۰ هزار هکتار از عرصه‌های استان را در بر می‌گیرند.
این گستره طبیعی علاوه بر ارزش زیست‌محیطی، در حفاظت از خاک، حفظ منابع آب، پایداری زیستگاه‌ها و استمرار زندگی گونه‌های گیاهی و جانوری نقش دارد.استفاده از ظرفیت همیاران طبیعت، گزارش‌های مردمی، گشت‌های هدفمند و ابزارهای نظارتی جدید نیز می‌تواند به شناسایی نقاط آسیب‌پذیر کمک کند.
با وجود گزارش‌های متعدد از کشف کوره و محموله‌های زغال، هنوز برای ارزیابی دقیق ابعاد این پدیده به اطلاعات آماری جامع نیاز است؛ از جمله تعداد کوره‌های شناسایی‌شده، میزان هیزم و زغال کشف‌شده، تعداد پرونده‌های تشکیل‌شده، نتیجه رسیدگی‌های قضایی و تعداد محل‌هایی که پس از تخریب کوره دوباره مورد پایش قرار گرفته‌اند. بدون انتشار چنین اطلاعاتی، مشخص نمی‌شود برخوردهای انجام‌شده تا چه اندازه توانسته‌اند از تکرار تخلف جلوگیری کنند.
جنگل‌های بلوط ایلام سرمایه‌ای طبیعی هستند که حفاظت از آن‌ها تنها با تخریب چند کوره یا توقیف چند محموله به نتیجه نمی‌رسد. تا زمانی که منشأ چوب، مسیر انتقال، محل تولید و مقصد عرضه زغال به‌صورت یک زنجیره بررسی نشود، ممکن است کوره‌ای خاموش شود، اما چرخه‌ای که آن را به کار انداخته است همچنان ادامه پیدا کند.
مسئله امروز بلوطستان ایلام فقط دود کوره‌هایی نیست که در دل جنگل بالا می‌رود؛ مسئله، سرنوشت درختانی است که قطع می‌شوند، زغالی که از آن‌ها به دست می‌آید و بازاری که ممکن است بدون شناخت منشأ کالا، پذیرای محصول حاصل از تخریب جنگل باشد.
حفاظت از بلوطستان زمانی معنا پیدا می‌کند که مقابله با تخریب، از محل قطع درخت آغاز شود و تا مسیر حمل، تولید و عرضه زغال ادامه یابد؛ زیرا اگر تنها دود یک کوره خاموش شود، اما راه رسیدن چوب به آن و راه ورود زغال به بازار همچنان باز بماند، جنگل هنوز در معرض تهدید است.